Associated Press radigihîne ku Êzîdîyên Iraqê bi saya wêneyên ku di arşîvên muzeyan de hatine dîtin, beşek ji dîroka xwe ya windabûyî vedigerînin.
Zanyar berhevokek wêneyên ku ji hêla seferên arkeolojîk ên salên 1930-an de li bakurê Iraqê, ku civaka Êzîdî lê dijiya, hatine kişandin, lêkolîn dikin.
Wêne, ku gelek ji wan mane, bûne delîlên girîng ên kevneşopî, şêwazên jiyanê û cihên olî yên ku paşê ji hêla koma Dewleta Îslamî ve hatine hilweşandin. Bi kêmî ve 300 wêne wekî beşek ji projeyek ji bo vejandina bîra çandî ya Êzîdî hatine restorekirin, di heman demê de di arşîvên Zanîngeha Pennsylvania de jî têne lêkolîn kirin.
Yek ji wêneyan, ku perestgehek Êzîdî nîşan dide, di sala 2022-an de bala xwendekarê doktorayê Mark Marin Webb kişand: perestgeh ji hêla tundrewan ve hatibû hilweşandin. Lêkolîner, digel derhênerê belgefîlm Nathaniel Brant, berhevokek berhev dikin û arşîvek dîtbarî diafirînin da ku gihîştina van wêneyan ji civaka Êzîdî re, hem li Iraqê û hem jî li dîasporayê, peyda bikin.
Wêne mirovan li malê, di jiyana wan a rojane de û di dema pîrozbahiyên olî de nîşan didin. Ew ji perspektîfek cûda qala Êzdiyan dikin: ne wekî qurbanî, lê wekî mirovên xwedî çand û kevneşopiyên dewlemend.
Ev xebat alîkariya civaka Êzdî dike ku mîrata xwe ya çandî ya windabûyî vegerînin û têkiliyên di navbera nifşan de xurt bikin.
Divê were zanîn ku li Ermenistanê jî kompleksek perestgeheke mezin a Êzdî heye. Mîmariya wê ji perestgeha Êzdî ya Lalişê li Iraqê îlhama xwe digire. Li gundê Aknalich li herêma Armavir du perestgehên Êzdî hene: Ziarat (an Sltan Ezid), yekem perestgeha Êzdî li Ermenistanê, ku di sala 2012an de vebû, û Quba Mere Divan, mezintirîn perestgeha Êzdî li cîhanê, ku di sala 2019an de li nêzîk vebû.
Li ser axa kompleksa perestgehê komeke monumentî ya bêhempa heye, ku di sala 2014an de ji hêla peykersazên Ermenî, bi taybetî Tigran Yukhanyan û Getik Baghdasaryan ve hatiye afirandin.
